Struikelstenen in Deventer

door Johan van der Veen (1)

Tot zijn arrestatie op 25 juni 1941 woonde hij aan de Burgemeester van Loghemstraat 21.  

naam geboren te datum overleden te datum 
Jan van Bruggen (senior)  Kampen 13-10-1889 Neuengamme 03-01-1943

Familie

Jan van Bruggen werd op 13 oktober 1889 in Kampen geboren als zoon van Herm van Bruggen en Maria Rutgers Kaspers. Zijn vader was sigarenmaker. Bij zijn geboorte telde het gezin vier jongens en één meisje. Twee jongens waren al eerder overleden. Na Jan werden er nog twee kinderen geboren: een jongen en een meisje. Het jongetje werd slechts één jaar oud.

Jan van Bruggen sr 002Op 8 december 1898 vertrok het gezin, dat toen uit vader, moeder en de drie jongste kinderen bestond, naar Utrecht. Daar woonden ze op vier verschillende adressen. Op 14 juli 1908 vertrok het gezin, bestaande uit vader, moeder, Jan en zijn jongere zusje Maria, naar Wijhe. Gerrit-Jan, zijn oudere broer, had het ouderlijk huis intussen verlaten. Op het moment van de verhuizing naar Wijhe waren zowel vader Herm als zoon Jan sigarenmaker “als ondergeschikte”.

Op 22 augustus 1910 verhuisde het gezin van vier personen weer naar Kampen. De gezinskaart vermeldt als beroep van vader en zoon sigarenmaker, wederom “als ondergeschikte”.

Jan trouwde op 6 april 1912 te Wijhe met Johanna Nijland. Zij was op dat moment 20 jaar oud. Haar ouders waren rietdekker Lammert Jan Nijland en Antonia Edelijn. Jan en Johanna hebben elkaar ongetwijfeld leren kennen in de periode dat het gezin Van Bruggen in Wijhe woonde.

Na hun huwelijk vestigden Jan en zijn vrouw zich in de Herensmitsteeg te Kampen, waar op 23 juli 1912 hun eerste kind Maria Antonia werd geboren. Jan was nog steeds sigarenmaker van beroep. Op 18 september 1913 verhuisden ze naar Wijhe.

Wijhe

De familie werd op 25 september 1913 in het bevolkingsregister ingeschreven. Ze woonden op de Nieuwe Dijk. Achtereenvolgens werden er vijf dochters en een zoon geboren. Eén van de dochters overleed binnen een jaar na de geboorte. Het gezin woonde tot 31 maart 1926 in Wijhe.

Politiek actief

In februari 1919 ontstond in Wijhe een afdeling van de Socialistische Partij van Kolthek. Deze bestond vooral uit sigarenmakers. Er werd besloten aan de raadsverkiezingen van mei van dat jaar deel te nemen. Jan werd lijsttrekker en op hem werden alle zes behaalde stemmen uitgebracht. In deze periode was hij tevens korte tijd voorzitter van de SP-afdeling Deventer.2)

Coöperatie “Vooruit”

Op 14 juni 1921 werd de “Coöperatieve Arbeiders Verbruiksvereniging Vooruit” ingeschreven in het register van de Kamer van Koophandel te Deventer. Jan was één van de bestuursleden van deze nieuwe coöperatie. Hij woonde op dat moment op de Nieuwe Dijk 17.

Eind december 1925 telde de coöperatie 114 leden. Volgens de ledenlijst woonde Jan toen aan de Nieuwstraat.

Hoewel Jan en zijn gezin in 1926 naar Deventer verhuisden, bleef hij tot 14 mei 1932 bestuurslid. In die jaren ging het de coöperatie voor de wind. Zij omvatte bij de start in 1921 een kruideniersbedrijf en brandstoffenhandel. In 1927 kwamen daar een brood- en banketbakkerij en de verkoop van manufacturen bij, in 1930 volgde de handel in huishoudelijke artikelen.

Deventer

Op 31 maart 1926 vestigden Jan en zijn gezin zich in Deventer. In Deventer werden twee zoons en een dochter geboren. Op zijn gezinskaart staat doorgehaald dat hij als zelfstandig sigarenmaker werkzaam is geweest. Waarschijnlijk is Jan in de crisisjaren zijn werk kwijtgeraakt.

Het gezin Van Bruggen woonde eerst in de Rielerwijk, later op twee adressen aan de Roelofsbeldstraat en vanaf 4 juli 1936 op de toenmalige Burgemeester van Loghemstraat 21.

Raadslid

In 1927 stond Jan als vierde op de kandidatenlijst van de Socialistische Partij voor de gemeenteraad. Hij werd niet gekozen. De SP behaalde dat jaar 2 zetels.

In 1931 werd Jan tot raadslid gekozen voor de Revolutionair Socialistische Partij (RSP). De fractie bestond naast Jan uit Johan Roebers en Cornelis van Giesen. Deze laatste overleed op 25 april 1933 en werd opgevolgd door Albert Romeijn.

De fractieleden legden op 1 september hun belofte af. Roebers maakte meteen duidelijk dat de RSP-fractie geen enkele bestuurlijke verantwoordelijkheid wilde nemen.

De fractieleden van de RSP werden in de volgende raadscommissies gekozen:

  • · Jan van Bruggen in de Commissie van bijstand voor de lichamelijke opvoeding en ontspanning;
  • · Cornelis van Giesen in de Commissie van bijstand voor de openbare werken, het havengrond- en spoorbedrijf;
  • · Johan Roebers in de Commissie van bijstand in het beheer van het waterleidings-, het gas- en het elektriciteitsbedrijf en voor de gemeentelijke keuringsdienst van vee en vlees en voor de dienst der gemeentereiniging.

Jan van Bruggen maakte tijdens de gehele eerste raadsperiode deel uit van de bovengenoemde commissie.

In de raad voerde hij enkele keren namens de fractie het woord:

  • · In de vergadering van 9 augustus 1933 over de financiering van arbeiderswoningen tussen de Parallelweg en de Rielerweg en over een wijziging in de verordening van de hondenbelasting, die volgens de RSP nadelig was voor de eigenaren uit de arbeidersklasse;
  • · Op 26 februari 1934, tijdens de begrotingsbehandeling voor dat jaar, verzette hij zich tegen de opheffing van de zogenaamde vervolgcursussen in het openbaar (lager) onderwijs, omdat dit zeer nadelig voor de arbeidersklasse was;
  • · Tijdens de algemene beschouwingen 1935 op 18 december 1934 over de stadsbussen.

Op de vergadering van 29 januari 1935 kwamen de fracties van RSP en CPH pas binnen tijdens de behandeling van de ingekomen stukken, omdat de burgemeester daarvoor in zijn nieuwjaarsrede de in 1934 overleden koningin-moeder Emma en prins Hendrik had herdacht.

Jan stond als tweede op de lijst voor de raadsverkiezingen van 17 juni 1935. De RSAP, waarin de RSP was opgegaan, behaalde vier zetels. Naast Johan Roebers en Jan van Bruggen kwamen Albert Johan Gerards en Johannes Frederik Scherpenhuizen in de raad.

Met vier zetels voor de RSAP, één zetel voor de CPN en 8 voor de SDAP was er in de Deventer raad een rode meerderheid. Roebers verklaarde tijdens de eerste vergadering van de nieuwe raad geen bestuurlijke verantwoordelijkheid te willen nemen. Verder betoogde hij, dat samenwerking met de SDAP “bij voorbaat was uitgesloten, omdat de S.D.A.P. heeft verklaard, niet met vertegenwoordigers van de R.S.A.P. en C.P.H. een college te willen vormen”. Zijn fractie stemde dan ook blanco bij de verkiezing van de wethouders.

Toen de RSAP daarop slechts in twee raadscommissie werd gekozen, trokken Johan Roebers en Jan van Bruggen zich terug. Vanaf dat moment werd de RSAP buiten de belangrijke raadscommissies gehouden.

Op de begrotingsvergadering van 20 januari 1936 verklaarde Jan zich namens de fractie tegen de post “Kosten van het verschaffen van ontwikkeling en ontspanning aan werkloozen”. De fractie was niet tegen het ontwikkelen van en werk verschaffen aan jonge werklozen, maar tegen het feit dat zij voor reguliere arbeid werden ingezet en daarmee een bijdrage leverden aan de afbraak van de levensstandaard van de arbeidersklasse.

In 1939 stond Jan niet op de lijst voor de raadsverkiezingen.

Verzet

Jan sloot zich tijdens de bezetting aan bij het langzaam op gang komende verzet. Zo was hij betrokken bij het verspreiden van vlugschriften.

Op 4 maart 1941 werd hij samen met twee anderen gearresteerd wegens het luisteren naar een verboden Engelse zender. Na verhoor werden ze weer op vrije voeten gesteld. Deze arrestatie vond plaats naar aanleiding van een anoniem briefje dat eind januari/begin februari naar de politie was gestuurd. Daarin stond dat elke middag van 14.00 tot 14.15 uur een aantal mensen bij een familie in de Brucestraat naar een verboden zender luisterde. De zaak werd ter behandeling doorgegeven aan de officier van justitie te Zwolle. De Aussenstelle van de SD te Enschede werd hiervan schriftelijk op de hoogte gebracht.

Jan van Bruggen was dus al vroeg bij de Duitse autoriteiten in beeld.

25 juni 1941

In de vroege ochtend van 25 juni 1941 pakte de gemeentepolitie van Deventer op last van de Duitse autoriteiten 17 “revolutionairen” op. Vanuit Apeldoorn werd eveneens een verdachte van “communistische activiteit” overgebracht en ingesloten. In de loop van de dag werden vier van hen weer vrijgelaten. De overige veertien werden ’s avond om halfzeven door de Ordnungspolizei afgehaald. Hun bestemming was Kamp Schoorl.

Deze landelijke actie ging uit van Rauter, de hoogste SS- en politiefunctionaris. In Overijssel berustte de coördinatie bij de Aussenstelle van de SD te Enschede. Deze arrestaties verliepen betrekkelijk gemakkelijk, omdat de CID (Centrale Inlichtingendienst) al vanaf 1919 lijsten van radicale socialisten en communisten bijhield. Jan komen we al in 1930 op een dergelijke lijst tegen. Ook staat hij op de lijst van 1939, met daarbij ook nog de toevoeging dat hij secretaris is van de Federatie van Sigarenmakers. Hoewel het archief van de CID bij de Duitse inval werd verbrand, bevonden zich er ook exemplaren van in de archieven van de commissarissen van de koningin, van gemeentebesturen en van de procureurs-generaal. 

De helft van de gedeporteerde mannen in Deventer bestond uit leden van de CPN, de andere helft was lid van de RSAP. Van deze veertien mannen kwamen twaalf voor op de CID-lijst van 1939. Tien van hen zouden de oorlog niet overleven.

Politiek gevangene

Waarschijnlijk is Jan in oktober 1941 bij de opheffing van Kamp Schoorl overgebracht naar Kamp Amersfoort.3) Daar schreef hij op 4 januari 1942 een brief aan zijn gezin, waarin hij ook verwijst naar zijn verblijf in Kamp Schoorl. In Amersfoort was hij Schutzhäftling, die onder gevangenennummer 704 in “Block 3” verbleef.

Vanuit Kamp Amersfoort werd hij gedeporteerd naar Neuengamme. Ook daar was hij Schutzhäftling. Zijn gevangenennummer was 10976. Dit nummer is rond 23 oktober 1942 uitgereikt. Jan moet dus in die periode in Neuengamme zijn aangekomen.

Op 3 januari 1943 overleed Jan daar aan de gevolgen van een nierontsteking.

Meer rampspoed

De deportatie en het overlijden van vader Jan van Bruggen was niet de enige ramp die het gezin trof. Op donderdag 22 februari 1945 werd zoon Jan jr. door de gemeentepolitie van Deventer gearresteerd. Op woensdag 28 februari werd hij door de SD van het bureau gehaald voor verhoor op Brinkgreven. Van daar werd hij overgebracht naar de SD-gevangenis Oxerhof. Jan jr. werd op 8 maart 1945 met 116 anderen bij Woeste Hoeve gefusilleerd als represaille voor de aanslag op Rauter.4)

Zorgzaam

Dochter Gerrie beschrijft haar vader als een heel zorgzame man. Als de kinderen in de zomer terugkwamen uit het IJsselbad bij de schipbrug kwam vader hen tegemoet, omdat hij niet wilde dat ze alleen door het plantsoen liepen. Zijn kinderen en de politiek waren zijn grote passie.

Noten:

Naast de in de tekst genoemde bronnen is gebruik gemaakt van de volgende bronnen en literatuur:

1)

  • · Interview met Gerrie van Dijk-van Bruggen en Ineke Frazer-van Bruggen op 21 juli 2017;
  • · Stadsarchief Kampen, Gemeentebestuur Kampen, 1813 – 1933, Toegangsnummer 00002, Bevolkingsregister, inv.nr. 1201 (1192), 1227 (1239);
  • · NL-ZlHCO, Stadsarchief Zwolle, Toegangscode 0123, Burgerlijke Stand in Overijssel, inv.nr. 7947 (241), 7952 (485), 7956 (452);
  • · Het Utrechts Archief, Gemeentebestuur van Utrecht 1813-1969, deel 2: stukken over afzonderlijke onderwerpen zonder classificatienummers, Toegangsnummer 1007-2, Bevolkingsregister 1890 – 1899, inventarisnummers 7774 (6850) en 7801 (4237); NL-UtHUA, Toegangsnummer 1007-2, Bevolkingsregister 1900 – 1912, inv.nr. 7916 (1280, 1304, 1314) en 7919 (2342);
  • · SK, T00002, gezinskaarten Herm van Bruggen, Jan van Bruggen;
  • · NL-ZlHCO, Toegangscode 0123, inv.nr. 13744 (1912, akte 8);
  • · NL-ZlHCO, Stadsarchief Zwolle, Toegangscode 1436.3, Archief burgerlijke stand en bevolking gemeente Wijhe over de periode 1811 – 1960, Bevolkingsregisters (geordend op wijk) over de periode 1900 – 1919 (14 delen), inv.nr. 78 (796);
  • · NL-DvHCO, HCO Stadsarchief Deventer, Bevolkingsregister Deventer, ID 1414, inv.nr. 336, gezinskaart Jan van Bruggen;
  • · Provinciale Overijsselsche en Zwolsche courant van 21 mei 1919;
  • · NL-ZlHCO, Stadsarchief Zwolle, Toegangscode 0329.1, Kamer van Koophandel Deventer, Handelsregister Kamer van Koophandel en Fabrieken voor Salland te Deventer, handelsregister, 1922 – 1999, inventarisnummer 0380-00809;
  • · Deventer Dagblad, 24 mei 1927, 18 juni 1931, 26 april 1933 en 16 juni 1939;
  • · Handelingen van den Raad 1931, vergadering 8, 1 september, blz. 325-326, 327-332; 335; Handelingen van den Raad 1932, vergadering 10, 4 oktober, blz. 495 - 496; Handelingen van den Raad, 1933, vergadering 8, 13 juni, blz. 438; vergadering 10, 9 augustus, blz. 542 - 556, 575 - 578; vergadering 11, 26 september, blz. 622 - 623; Handelingen van den Raad 1934, vergadering 2, 26 februari, blz. 93; vergadering 8, 26 september, blz. 463 - 464; vergadering 12, 18 december, blz. 710; Handelingen van den Raad 1935, vergadering 1, 29 januari, blz. 2; vergadering 8, 3 september, blz. 341 - 345; Handelingen van den Raad 1936, vergadering 4, 20 februari, blz. 219 – 221;
  • · Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie, Amsterdam, Archief Erelijst van gevallenen, inv.nr. 8 (J. van Bruggen);
  • · NL-DvHCO, HCO Stadsarchief Deventer, ID 0759, Politie Gemeente Deventer, inv.nr. 724-3 (tb. 68/4), inv.nr. 725-1 (tb. 84).
  • · NL-DvHCO, HCO Stadsarchief Deventer, ID 1382, Gemeentebestuur van Deventer II (1930 – 1950), inv.nr. 1427 (tb. 20);
  • · NL-DvHCO, ID 0759, inv.nr. 82 (176);
  • · Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie, Amsterdam, Archief Generalkommissariat für das Sicherheitswesen/Höhere SS und Polizeiführer Nordwest 1940 – 1945, inv.nr. 1188: Festgenommenen CPN-Funtionäre im Bereich der Aussenstelle Enschedé;
  • · Lijst van Nederlandse revolutionairen van 4-6-1930, blz. 105; Lijst van links-extremistische personen geordend per gemeente, met alfabetische klapper, 1939, blz. 118;
  • · Brief van Jan van Bruggen aan zijn gezin van 4 januari 1942 (particulier bezit);
  • · Schutzhäftling: gevangene in een concentratiekamp. Aan de gevangenschap lag geen rechterlijke uitspraak ten grondslag. De gevangene genoot geen enkele vorm van wettelijke bescherming;
  • · mail met bijlagen van International Tracing Service te Bad Arolsen, van 7 september 2017 aan Ineke Frazer – Van Bruggen, betreffende Jan van Bruggen.
  • · NL-DvHCO, ID 0759, inv.nr. 93 (53, 59).

2) Ron Blom, De oude Socialistische Partij van Harm Kolthek, Ontstaan, opkomst en ondergang van een “libertair-socialistische” partij (1918 -1928), Delft, 2007, blz. 142,

148 -149;

3) Dr. L. de Jong, Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, dl. 8, Gevangenen en gedeporteerden, tweede helft, ’s-Gravenhage, 1978, blz. 554;

4) Henk Berends, Woeste Hoeve, 8 maart 1945, Kampen, 1995, blz. 162.

 

 

door Johan van der Veen (1)

Tot zijn arrestatie op 31 oktober 1941 woonde hij aan de Veenweg 148 (nu 152).  

naam geboren te datum overleden te datum
Daniël van der Meulen Deventer 04-02-1896 Kamp Amersfoort 16-10-1942

Familie en gezin

Daan van der Meulen werd op 4 februari 1896 in Deventer geboren. Zijn vader, Jacob, geboren in 1850, kwam uit Beesterzwaag (Friesland).
DaanZijn moeder, Maria Johanna Orelio, zag in 1863 het levenslicht in Deventer. Bij de geboorte van Daan waren er al vijf kinderen in het gezin: 4 dochters en 1 zoon. Drie kinderen waren op zeer jonge leeftijd overleden. Na Daan werden er nog een zusje en drie broertjes geboren.

Jacob van der Meulen was metselaar van beroep. Het gezin woonde op een groot aantal adressen in Deventer. In het Adresboek voor Deventer 1914 staat hij als metselaarsknecht op het adres Molenstraat 17. Het adresboek van 1915/1916 vermeldt als adres Schoutenweg 3c. Op 3d, naast de Van der Meulens, woonde het gezin van H.G.J. Hamer, die stukadoor van beroep was. Volgens het adresboek 1920/1921 woonde de familie Hamer op nummer 13 en de familie Van der Meulen op nummer 15. Wat er precies met de nummering is gebeurd, blijft gissen.

Op 6 februari 1919 trouwde Daan met zijn buurmeisje, Alina Arendina (Line) Hamer. Zij was het derde kind uit het tweede huwelijk van Hendrik Gerrit Jan Hamer, geboren te Deventer in 1860. In augustus 1886 vestigde hij zich met zijn eerste vrouw Geesje Luchies en hun dochter Wendelina vanuit Meppel in Deventer. Wendelina was op dat moment nog geen jaar oud. Het echtpaar kreeg ook nog twee zoons, Jan en Rudolf, die beiden op jonge leeftijd stierven. Moeder Geesje overleed kort na Rudolf op 4 oktober 1891. Dochter Wendelina vertrok in 1895 naar Havelte.

Op 12 april 1894 trouwde de weduwnaar Hamer met Arendina Hermina van Beek, oud 27 jaar en geboren in Olst. De bruid was op dat moment dienstbode van beroep, de bruidegom huisbediende. Het echtpaar kreeg 8 kinderen: 4 meisjes en 4 jongens. Line werd geboren op 17 november 1897. Twee zusjes stierven jong: één nog geen 9 maanden oud in 1909, het andere in 1910 op veertienjarige leeftijd. De moeder van het gezin overleed op 11 december 1914.

Line en Daan kregen twee dochters: Maria Johanna (Rie), geboren op 15 januari 1920, en Arendina Hermina (Dien), geboren op 2 augustus 1921. Eerst woonde het gezin op twee adressen op de Tabakswal; daarna bij Hendrik Gerrit Jan Hamer op Schoutenweg 13. In het Adresboek voor Deventer 1922 staat Daan als los arbeider ook op dit adres vermeld. In het adresboek van 1924 staat als adres Veenweg 96. Daan is dan nog steeds los arbeider. Het adresboek 1933 vermeldt hetzelfde adres, nu echter met een nieuw beroep: agent levensverzekering. Daan was agent van de Verzekeringsmaatschappij Noord-Brabant geworden. De gezinskaart van Daan vermeldt eveneens het doorgehaalde adres Veenweg 96. Ook het beroep van fabrieksarbeider is doorgehaald en vervangen door dat van agent levensverzekering. Volgens deze kaart is het gezin op 12 juli 1935 aangemeld op het nieuwe adres Veenweg 148. Volgens het kadaster was de woning eigendom van “Daniël van der Meulen en consorten, fabrieksarbeider”.

Daan was niet alleen als agent in levensverzekeringen werkzaam. In het Deventer Dagblad van april 1938 staan advertenties van de Eerste Deventer Auto-Begrafenis Onderneming. Daan is als aanspreker bereikbaar op zijn huisadres en op telefoonnummer 4110. De advertenties vermelden verder nog: “Regelt tevens geheele crematies Westerveld”.

Op 5 september 1938 verscheen Daan als getuige voor het kantongerecht in Deventer. Hij werd gehoord inzake een verkeersongeluk op de Veenweg bij de Oud-Bathmenseweg.

Dochter Rie adverteerde in De Koeier- Deventer Dagblad van 22 september 1939 voor haar modevakschool die aan huis op de Veenweg gevestigd was.
Dien, haar zus, was verkoopster in een hoedenzaak in de Lange Bisschopsstraat.

Communist

Daan was afkomstig uit een rooms-katholiek gezin. Het is niet bekend wanneer hij lid van de communistische partij is geworden. Mogelijk heeft zijn zwager Gerrit Hamer, die in 1931 afdelingsvoorzitter van de CPH was, daar een rol in gespeeld. Hij komt voor in een politierapport van 29 april van dat jaar. In dit rapport, dat deel uitmaakt van een klein dossier over Johannes Bertus van Ewijk, die verdacht werd van communistische activiteiten, staat het volgende opgemerkt: “Hij (auteur: Van Ewijk) gaat geregeld om met den voorzitter van de afdeeling Deventer van de Communistische Partij, zijnde G. Hamer, sigarenmaker, wonende aan de Bursesteeg 7.”

Op de door de CID opgestelde Lijst van links-extremistische personen geordend per gemeente, met alfabetische klapper, 1939, komt Daan voor als “vooraanstaande lid van de C.P.N.”.

Illegaliteit

Foto 4Begin juli 1940 kwam in het partijgebouw Parlando het “beperkte” partijbestuur van de CPN bijeen: het driemanschap Paul de Groot, Jan Dieters en Lou Jansen, met alleen de illegaal in te schakelen partijbestuurders. Op de foto rechts: Lou Jansen (collectie Ruud Jansen. Origineel NIOD, archief 020, Generalkommissariat für Verwaltung und Justiz, inv. nr. 4734, stukken betreffende de doodvonnissen van Lou Jansen en Jan Dieters). Vooruitlopend op het verbod van de partij werd besloten de legale partij te ontbinden. Voor de coördinatie van de opbouw van de illegale partij in de verschillende districten werden instructeurs aangewezen. Na de vergadering werden zij door de leden van het driemanschap benaderd. Eén van hen was de Amsterdamse communist Joop Geerligs.

Op 20 juli werd de CPN door de Duitsers verboden. De volgende dag werd er een vergadering gehouden waarbij ook de instructeurs aanwezig waren. Het was de laatste zitting van de partijleiding in uitgebreide vorm. Tussen de leden van het driemanschap werd de volgende taakverdeling afgesproken: Paul de Groot kreeg de algemene leiding en de redactie van uit te geven teksten; Jan Dieters en Lou Jansen gingen het instructiewerk coördineren: Jansen voor Amsterdam en Dieters voor de overige districten. Geerligs werd onder meer instructeur voor de IJsselstreek en Twente. Hij viel dus onder Dieters, die hem in contact bracht met Toon Kleinbussink in Deventer. Na deze vergadering dook het driemanschap onder.

De illegale Waarheid begon op 23 november 1940 te verschijnen. De krant verscheen tweewekelijks en landelijk. Ook Deventer kende een “Waarheid-groep”. Daan van der Meulen was één van de drijvende krachten binnen deze groep.

Als verzekeringsagent kwam Daan bij veel mensen over de vloer. Zo kwam hij regelmatig bij de familie Van ’t Einde in Terwolde. Daar werd koffie gedronken en eindeloos met vader Gerrit Jan over politiek gesproken. Mogelijk heeft Daan hem bij het illegale werk betrokken.

Bovendien zamelde hij steungelden in voor de achtergebleven gezinsleden van opgepakte kameraden. Bij deze activiteit werd hij geholpen door zijn oudste dochter. Het is zeer aannemelijk dat hij onder meer samenwerkte met zijn zwager Gerrit Hamer, met Theo Renshof, Toon Kleinbussink, en Johan Teunissen, bij wie thuis De Waarheid werd gedrukt. 

Gearresteerd

Daan werd op 31 oktober 1941 in Deventer gearresteerd door inspecteur Berends en rechercheur Kuyper van de Rijksopsporingsdienst. Hij werd om 20.30 uur op het politiebureau ingesloten. De volgende ochtend om 9.20 uur werd hij door rechercheur Grin van dezelfde Rijksopsporingsdienst meegenomen naar Arnhem.

Antonie Berends, geboren op 23 augustus 1907 in Deventer, werkte eerste anderhalf jaar als stuurmansleerling. Omdat hij vanwege zijn ogen voor de zeevaart werd afgekeurd, werd hij vertegenwoordiger. In 1931 verliet hij Deventer en begon hij zijn loopbaan bij de Amsterdamse politie. Op 10 oktober 1941 werd hij met rechercheur Kuyper en drie andere rechercheurs gedetacheerd bij de procureur-generaal te Arnhem. Berends en zijn mannen werden ingezet bij de bestrijding van sabotage en brandstichtingen in Overijssel en Gelderland.

De vrouw van Daan legde op 4 oktober 1945 een verklaring af over de gang van zaken rond de arrestatie van haar man: ze wist dat haar man in 1941 illegaal werk verrichtte. Hij zamelde geld in voor onderduikers en slachtoffers. Op 31 oktober om ongeveer 19.00 uur stopte in de omgeving van haar woning een auto waaruit 4 of 5 in burger geklede personen, onder wie Berends, kwamen om haar man te arresteren. Daarvoor waren er ook al enige keren beambten van de SD met hetzelfde doel aan de deur geweest. Daan was die bewuste avond niet thuis. Er werd huiszoeking gedaan, maar niets gevonden. Ze vroegen waar Daan zich ophield. Line antwoordde dat zij dit niet wist.

Line werd aangehouden. Ze kreeg te horen dat ze mee moest naar Arnhem en pas vrijgelaten zou worden als Daan was opgepakt. Ze werd overgebracht naar het politiebureau van Deventer en daar verhoord. Haar ondervragers wilden weten waar Daan was en of er geld bij haar thuis werd gebracht. Line gaf ontkennende antwoorden. Tijdens dit verhoor sprong Berends overeind en begon tegen haar te schelden. Hij zei onder andere: “Uw man is de gevaarlijkste man die er loopt en wij willen en zullen Uw man hebben en als U ons niet vertelt waar hij zich bevindt, wordt U niet meer vrijgelaten.”

Voordat Line mee werd genomen, werden haar twee dochters door een beambte bedreigd: als hun vader niet zou worden aangehouden, zouden ook zij naar Arnhem worden getransporteerd.

Een kwartier nadat het verhoor van Line was beëindigd, werd Daan binnengebracht. Later vernam Line van haar dochters dat hij bij familie was ondergedoken. Maar toen hij hoorde dat zijn vrouw gearresteerd was, kwam hij naar zijn woning met als doel om zichzelf aan te geven. Hij werd in zijn woning aangehouden. Toen de mannen op het punt stonden Daan naar het politiebureau in Deventer over te brengen, wilden de twee dochters graag afscheid van hem nemen. Berends stond dit niet toe, waarop Dien, de jongste dochter, hem aanvloog. Berends trok daarop zijn revolver.

Toen Daan op het politiebureau was binnengebracht, mocht zijn vrouw weer naar huis.
De volgende dag werd hij naar Arnhem overgebracht. 

Gevangen

Volgens Line heeft haar man ongeveer 3 maanden vastgezeten in het Huis van Bewaring te Arnhem. Op 13 of 14 februari 1942 werd hij samen met een groep communisten vanuit Arnhem overgebracht naar de gevangenis in Scheveningen. Ze zouden later worden berecht. Tot een proces is het echter nooit gekomen. Ook in Scheveningen heeft hij ongeveer 3 maanden gevangen gezeten. Vervolgens is hij op transport gesteld naar Kamp Amersfoort. 

Gefusilleerd

Daan werd op 16 oktober 1942 met 14 anderen in Woudenberg gefusilleerd als represaille voor sabotageacties in Twente en Deventer en omgeving. Op de foto hieronder: het herdenkingsbord bij de plaats van de fusillade. Ze kregen dit de avond ervoor te horen. Het is onduidelijk wie voor de selectie van deze 15 mannen verantwoordelijk was. Het besluit om hen als represaille te fusilleren werd genomen in een zogenaamde Chefsitzung bij Seyss-Inquart.HerdenkingsbordLeusderheideokt16kl

Willy Engbrocks, ex-Karteifüher van Kamp Amersfoort, beschrijft in Een mens in haatuniform de nacht van 15 op 16 oktober 1942, die hij bij de ter dood veroordeelden doorbracht. Ze waren opstandig, omdat ze zouden worden doodgeschoten vanwege daden waar ze als gijzelaar part noch deel aan hadden gehad. Er werd gebeden, gevloekt en vreselijk gescholden. Er werd ook gezongen en gelachen. Het was een chaotische toestand. Angst en wanhoop overheersten. En ergens hoopten ze dat de daders van de sabotageacties toch nog voor de ochtend zouden worden opgepakt. Iedereen dacht aan zijn gezin.

“Meneer Engbrocks, mogen we nog een laatste brief schrijven aan vrouw en kinderen?” Daarvoor werd toestemming gegeven en Engbrocks zorgde voor papier en schrijfgerei.

Ook Daan schreef die nacht een afscheidsbrief aan zijn vrouw en kinderen. 


Line

DD 1942 10 16 00001De Koerier uitsnedeLine heeft uit de krant moeten vernemen, dat haar man was doodgeschoten. Zie de publicatie hiernaast in de Koerier, bron HCO/Stadsarchief Deventer. Door tussenkomst van het Rode Kruis ontving zij de afscheidsbrief van Daan. Ook kreeg ze via-via zijn portemonnee. 

Begin september 1945 kreeg ze bericht vanuit Kamp Amersfoort, dat het lichaam van haar man was opgegraven en geïdentificeerd. Daarop is zij op 11 september naar het kamp gegaan. Zij bevestigde dat de haar getoonde kledingstukken van Daan waren. 

Daan werd op donderdag 25 oktober 1945 onder grote publieke belangstelling, samen met Aalbert Jan Gerritsen, Dick Bannink, Jo Rodert en William van Ewijk begraven. In 1984 zijn hun stoffelijke resten van de begraafplaats aan de Raalterweg te Deventer overgebracht naar het Nationaal Ereveld Loenen.

Line bleef op de Veenweg wonen. Volgens het adresboek van 1959/1960 woonde ze toen nog steeds in hetzelfde huis, nu op het omgenummerde adres Veenweg 152.

Line overleed op 27 september 1991 te Raalte. Na haar crematie in Zwolle bracht de familie de bloemen naar het graf van Daan op het Ereveld Loenen.

© Johan van der Veen

(1) Naast de in de tekst genoemde bronnen is gebruik gemaakt van onderstaande bronnen en literatuur:

  • Interview met Gré van der Meulen - Strijks op 21 juni 2017; interview met Marianne Vonhoff-Draaijer op 11 september 2017; aanvullend gesprek met haar en Daan Draaijer op 6 augustus 2018. Zie voor de geboorteakte van Daan van der Meulen: NL-DvHCO, HCO Stadsarchief Deventer, ID 0724, Burgerlijke Stand Deventer, inv.nr. 42, aktenr. 90;
  • NL-DvHCO, HCO Stadsarchief Deventer, ID 1414, Bevolkingsregister Deventer, inv.nr. 2651, blad 26; inv.nr. 2700, blad 72, 94, 96;
  • NL-DvHCO, ID 0724, inv.nr. 89, aktenr. 22;
  • NL-DvHCO, ID 1414, inv.nr. 2653, blad 265;
  • NL-DvHCO, ID 0724, inv.nr. 304, aktenr. 58;
  • NL-DvHCO, ID 1414, inv.nr. 2695, blad 91;
  • NL-DvHCO, ID 1414, inv.nr. 2732, blad 86;
  • NL-DvHCO, ID 1414, inv.nr. 377 (scans 0239 en 0240);
  • Kadaster Deventer, Sectie B, Perceel 12214, leggerartikel 9986, reeks3;
  • Deventer Dagblad, 14, 16, 19 en 28 april 1938;
  • Deventer Dagblad, 7 september 1938;
  • NL-DvHCO, HCO Stadsarchief Deventer, ID 0759, Politie Gemeente Deventer, inv.nr. 539-3, nr. 3;
  • H. Galesloot en S. Legêne, Partij in het verzet, de CPN in de tweede wereldoorlog, Amsterdam, 1986, blz. 42 – 43; W.F.S. Pelt, Vrede door Revolutie. De CPN tijdens het Molotov-Ribbentrop Pact (1939 – 1941), ’s-Gravenhage, 1990, blz. 225 – 227;
  • Partij in het verzet, blz. 57;
  • Gesprek met de heer R. van ’t Einde op 13-8-2018.
  • Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, archief 00347, Archief CPN, inv.nr. 155 (IJsselstreek) en 168 (IJsselstreek); Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie, Amsterdam, 245 Archief Erelijst van gevallenen, inv.no. 39;
  • Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie, Amsterdam, 245 Archief Erelijst van gevallenen, inv.no. 47 (Renshof); K.H. Vos, redacteur en samensteller, Deventer 1940-1945, Deventer, 1985, blz. 99;
  • NL-DvHCO, ID 0759, inv.nr. 84, nr. 304 en 305;
  • Nationaal Archief, Den Haag, Ministerie van Justitie: Centraal Archief van de Bijzondere Rechtspleging (CABR), nummer toegang 2.09.09, inventarisnummer 66863 (BG Arnhem, dossier 1644): Politieke Opsporingsdienst Enschede. Procesverbaal: opgemaakt contra Antonie Berends, geboren te Deventer, 23 augustus 1907, voormalig waarnemend commissaris van Politie te Enschede, thans gedetineerd verdacht van verschillende misdrijven als bedoeld in de Algemeene Lastgeving van den Chef van den Staf Militair Gezag d.d. 10 februari 1945, blz. 30 – 31 en 116;
  • Nationaal Archief, Den Haag, Ministerie van Justitie: Directoraat-Generaal van Politie, (1937) 1940-1946 (1948), nummer toegang 2.09.53, inventarisnummer 136 (RR 12);
  • C. Beuker, Communistisch Verzet in Friesland, 1925 – 1945, Bornmeer, 2017, blz. 373; nadere toelichting hierop door Chris Beuker op 24-7-2018;
  • Dr. L. de Jong, Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, juli ’42 – mei ’43, deel 6, eerste helft, ’s-Gravenhage, 1975, blz. 74-75;
  • R. Valkenburg, Een mens in haatuniform, portret van Willy Engbrocks, ex-bewaker van Kamp Amersfoort, Franeker, 1974, blz. 9 – 15;
  • Archief Eemland, Amersfoort, toegang 0280, Collectie van de Stichting Nationaal Monument Kamp Amersfoort, 1942-2008, inv.nr. 105;
  • Algemene Koerier voor Overijssel en Gelderland, 25 oktober 1945.

Jan Steenstraat 16door Joop de Ruiter (neef van Jan Willem Gerritsen)

Tot zijn deportatie woonde hij aan de Jan Steenstraat 27 (nu nr. 16):

naam geboren te datum overleden te datum
Jan Willem Gerritsen Deventer 10-07-1906 KZ Sandbostel (Neuengamme) 28-04-1945

25 Gerritsen groot3Jan Willem Gerritsen is geboren te Deventer op 10 juli 1906 en overleden 28 april 1945 in Sandbostel.
Hij is herbegraven in augustus 1960 op de Erebegraafplaats in Loenen, vak/rij/nummer E 387.

Jan Willem Gerritsen was gehuwd met Wilhelmina Georgina Frederika Louise (Lies) Straalman, geboren te Oldenzaal op 11 juni 1908. Ze woonden aan de Jan Steenstraat 27 (nu nummer 16) te Deventer.

Hij was in Deventer de jongste ambtenaar op de afdeling Bevolking en maakte deel uit van de "Deventer Congsi".
Naast Gerritsen behoorden B.J. van den Dool, G.H. ter Horst, N. Sijbesma, Jan Luyendijk en Theo Weterman tot deze groep. Gerritsen maakte tevens deel uit van de TD Groep (Tweede Distributiestamkaart) en werkte onder andere samen met de ambtenaar van de gemeente Gorssel, de heer G.J.Franken.

In Deventer kwam het tot daadwerkelijk verzet vooral bij de afdeling Bevolking, een afdeling die zich door de aard van het werk daar uitstekend voor leende. Terwijl verschillende ambtenaren in hun hart al sympathiek stonden tegenover illegale praktijken, was Jan Willem het die het initiatief nam.
Nummer Kamp AmersfoortHij had al eerder in de bezettingstijd een illegaal krantje uitgegeven. Hij was tezamen met Mej. J.A.H. Berghege en met C.G. Dollekamp beёdigd om persoonsbewijzen af te geven. Zochten Duitsgezinden persoonsgegevens over in hun ogen verdachte individuen, dan volgde hij zo onopvallend mogelijk hun zoekwerk, om betrokkenen te waarschuwen, zodat ze een goed heenkomen konden zoeken. Beschikkende over de sleutel van de kluis waarin zich de nodige blanco bescheiden vonden, begon hij persoonskaarten, persoonsbewijzen en stamkaarten thuis te vervalsen. Persoonskaarten van Joodse burgers en van verzetsstrijders werden verduisterd of vervangen door andere gefingeerde namen.
Niet alleen Joden en onderduikers konden worden geholpen, maar ook gestrande geallieerde vliegers. Met name voor hulp aan hen sloot hij zich aan bij twee andere illegale werkers: G.H. ter Horst, inspecteur van de gemeentepolitie en B.J. van den Dool, tekenaar bij Noury en Van der Lande. Men maakte een taakverdeling: vliegers konden overnachten in het huis van Van der Dool aan de Van der Keesselstraat, voorzien worden van kleding door Ter Horst en van valse papieren door Gerritsen. Vóórdat Gerritsen originele modellen van bescheiden meebracht, tekende Van den Dool deze getrouw na. Hij kon allerlei handschriften en handtekeningen vervalsen. Via Vichy-Frankrijk, Spanje en Gibraltar, soms via Zwitserland konden zij naar Engeland of Amerika terugkeren.

Graf Ereveld LoenenEr was één daad van verzet tegen het Derde Rijk, waaraan werkelijk alle ambtenaren ter secretarie deelnamen. In navolging van vele anderen staakte het gehele personeel op 30 april 1943 als protest tegen het terugvoeren van Nederlandse militairen in krijgsgevangenschap.
Als gevolg van zware dreigementen door de bezetter duurde deze staking niet lang.

Op maandag 22 mei 1944 werd Jan Willem Gerritsen onder de schuilnaam Willem Geerlings, door verraad, in Groningen gearresteerd en nà enkele dagen verhoord te zijn, op zaterdag 27 mei 1944 op transport gesteld naar Arnhem. Vervolgens Tree in Honor of Gerritsenging hij op 10 juni naar Kamp Amersfoort en tot slot op 11 oktober 1944 via Meppen naar Neuengamme (Sandbostel), waar hij op 28 april 1945 overleed.

Aanvulling websitebeheerder (zie ook website Onderduikhuizenvoorjodenindeventer):
Ook namen Jan Willem Gerritsen en zijn vrouw Lies in hun huis nog eens een vijf weken oude Joodse baby op, genaamd Simone Weiler die zij in november 1942 "vonden" toen zij de hond uitlieten. En ook een Joodse man niet afkomstig uit Deventer, genaamd Nathan Ensel, die er zat van eind 1943 tot midden 1944. Dat deden zij gratis.
Posthuum kreeg hij een Amerikaanse en een Britse onderscheiding.
In 1984 zijn hij en zijn vrouw bovendien door Yad Vashem geëerd met de onderscheiding Rechtvaardige onder de volkeren. 
Op de foto rechts: "Tree in Honor of Gerritsen".
 

woning Dahliastraat5 kldoor Michiel Bussink

Tot zijn deportatie woonde hij aan de Dahliastraat 5:

naam geboren te datum overleden te datum
Hendrik Uittien Brummen 16-09-1898 Kamp Vught 10-08-1944

Uittien als docent

Hendrik Uittien 

"Een zachtmoedige, intelligente botanicus die zijn rug recht hield"

"Na vier weken mocht ik luchten, een kwartiertje, bijna elke dag. Ik wist niet wat ik allemaal rook: wittte klaver! (....)
Gelukkig ben ik er aan gewend om binnen te zitten. Men went heel vlug aan alles. Thuis zal ik dus ook wel weer wennen, al zal ik heel lui zijn, na al deze rust".

Onder de op het briefpapier voorbedrukte geboden van de Polizeigefängnis Haaren, Noord-Brabant, schreef Hendrik Uittien op 28 juli in duidelijk potloodschrift deze zinnen. Dertien dagen later werd hij in Kamp Vught gefusilleerd, samen met 22 andere medewerkers van de illegale krant Trouw.

Hendrik Uittien (1898-1944) was een gerespecteerde, productieve en veelzijdige wetenschapper.
Als gepromoveerd plantkundige schreef hij smakelijk en humoristisch over planten, biologie, volkscultuur, taal- en streekgeschiedenis. Grondig onderlegd, met dank aan zijn verzameling eeuwenoude kruidboeken en zijn kennis van de klassieken: hij was een "polyhistor", misschien de reden dat hij door zijn familie "Oom Polly" werd genoemd. Ook nu nog zijn zijn verhalen over plantennamen en streekgerechten leuk en leerzaam om te lezen.
Alleen al de titels maken nieuwsgierig: "Botaniseren in de kerk’ (in 1935 verschenen in een bundel voor Jac. P. Thijsses 70e verjaardag), "De legende van de Gelderse Roos", "Zonderlinge plantennamen – het raadsel van Plinius" en "Nix is goed voor de ogen".

Uittien werd in 1926 leraar aan de Koloniale Landbouwschool in Deventer, waarna hij aan het Pothoofd ging wonen. Tussen 1933 en 1937 woonde en werkte hij (weer) in Utrecht tot hij opnieuw leraar werd aan de Koloniale Landbouwschool en een woning aan de Dahliastraat op De Worp (ten westen van de IJssel) betrok. Zowel internationaal, landelijk als lokaal was hij bestuurlijk actief. In Deventer was hij bijvoorbeeld bestuurslid van de Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor landbouw en plantkunde. Hij werkte mee aan verschillende tentoonstellingen, over bijvoorbeeld historische plantkundige en geneeskundige boeken in de Atheneumbibliotheek (in 1933) en over "Onze voeding in dezen tijd" op Nieuw Rollecate in 1941. In de oorlog, tot aan zijn dood, was hij voorzitter van de Deventer afdeling van de Koninklijke Natuurhistorische Vereniging (KNNV).

Uittien interesseerde zich niet voor politiek – hij stemde altijd blanco – totdat de opmars van de nazi’s in Duitsland en de NSB in Nederland zijn ogen openden. Hij gaf zijn blanco-stemmerij op, maar stak ook na mei 1940 zijn anti-nazistische houding niet onder stoelen of banken: hij kreeg al snel ruzie met een NSB-collega-leraar op Koloniale Landbouwschool. In juni 1941 hield Hendrik Uittien een kritische en erudiete lezing op Rijksuniversiteit Utrecht, waar hij medewerker was aan het Botanisch Museum en Herbarium. "Vrijheidszin en verdraagzaamheid, de edelste noem ik ze, omdat zij het meest het menselijk geluk, respectievelijk het eigene en dat van de naaste bevorderen". Er was volgens Uittien behoefte aan individuen die ook geestelijk "niemands meester, niemands knecht" durven te zijn.

Trouw tot in den doodNiet lang nadat hij zijn Utrechtse rede hield, kreeg Uittien flinke mot met zwarthemden in zijn huis aan de Dahliastraat omdat hij – vanwege de verjaardag van koningin Wilhelmina - binnenshuis met een oranje das rondliep. NSB-ers belegerden zijn huis, met een grote volksoploop en een kloppartij als gevolg. Voor de bezetter was nu de maat vol: Uittien werd vanwege zijn "tartende houding" ontslagen als leraar. Tot zijn genoegen: het departement waaronder zijn school viel, zorgde voor een gunstige wachtgeldregeling. Nu kon hij zich met nog meer energie wijden aan het opvangen van oorlogsberichten via de radio, het illegaal verspreiden van geschriften én zijn botanische werk.

Vanaf 1943 verspreidde Uittien het verzetsblad De Ploeg, opgericht door medische studenten van de Groningse rijksuniversiteit, en de orthodox-protestantse verzetskrant Trouw. Ook zijn oud-collega van de Koloniale Handelsschool, Steven Bastiaans, was betrokken bij de verspreiding van Trouw. Aan het Muggenplein in Deventer werd een deel van de oplage van Trouw gedrukt door drukker Overeem. Per keer zo’n 15.000 exemplaren, die in bundels van vijfhonderd stuks elders in de stad door de verspreiders, waaronder Uittien, in ontvangst werden genomen.

In Uittiens brief van 23 januari 1944 aan collega-botanist Van Dijk, stapt hij na twee kantjes plantkundige discussies tot slot over op het onderwerp oorlog. Om af te sluiten met: "Elke dag zonder bom, kogel of arrestatie is er één dichter bij de vrijheid".  Zou Uittien iets hebben voorvoeld? Vijf dagen later werd hij, net als zeven andere Overijsselse verspreiders van Trouw, gearresteerd vanwege zijn betrokkenheid bij de illegale krant. Hij komt terecht in het huis van bewaring in Arnhem en wordt een paar dagen later naar de SD-Polizeigefängnis in Haaren in Noord-Brabant overgebracht en later naar Kamp Vught. Eens in de maand mocht Uittien een brief schrijven. Onder de voorbedrukte "Auszug der Lagerordnung" van der Lagerkommmandant volgde een vaak optimistische tekst. "Beste allemaal. Veel dank voor de heerlijkheden. Maar het is alles weelde hoor, honger lijd ik niet". Tussen de regels door blijkt dat zo heerlijk het leven niet altijd was. Hij wordt, samen met drieëntwintig medeverspreiders van Trouw, op 5 augustus 1944 ter dood veroordeeld en op 10 augustus wordt hij gefusilleerd. Zie rechts de pagina uit de Trouw met het bericht over de 23 gefusilleerden.

"Nooit zal ik die dag vergeten, toen ik op het laboratorium hoorde dat in de krant – wie las dat vod nog in die tijd – stond dat Uittien gefusilleerd was. Het drong eerst niet goed tot mij door. Het kon niet waar zijn". Zo begint het In Memoriam dat Uittiens beste vriend en collega plantkundige Joseph Lanjouw in 1949 publiceerde. "Koud en gevoelloos stond daar het bericht, van een leugenachtige argumentatie voorzien, dat men ook Uittien, die zachtmoedige, gevoelige, intelligente man had vermoord".

Over Uittien als plantkundige

Hendrik Uittien werd geboren in Brummen en ging na zijn gymnasium A en B in Zutphen, in Utrecht geneeskunde sturen, om na één jaar over te stappen op plantkunde. Vervolgens was hij assistent systematische plantkunde, conservator bij het Botanisch Museum en Herbarium in Utrecht, promoveerde in 1929 aan de Rijksuniversiteit Utrecht op het proefschrift Ueber den Zusammenhang zwischen Blattnervatur und Sprossverzweigung.

Cover de Volksnamen van onze plantenHij deed veel botanisch onderzoek, onder andere naar tropische planten, waarvoor hij ook verbleef aan onderzoeksinstituten in Parijs, Londen, Kew en Brussel. Hij was lid van de internationale nomenclatuurcommissies, correspondeerde met botanici van over de hele wereld en ontdekte af en toe ook nieuwe plantensoorten. Uittien was een van de pioniers van het eerste Nederlandstalige standaardwerk over planten, Flora Neerlandica, al mocht hij de – vanwege de oorlog uitgestelde - verschijning in druk in 1948 niet meer meemaken.

Behalve botanische, schreef hij ook "folkloristische" - tegenwoordig zouden we zeggen "cultuurhistorische" - verhalen over Nederlandse planten en plantennamen. Je zou dat als een vorm van popularisering van natuurstudie kunnen noemen. Maar Uittien was niet alleen een studeerkamergeleerde. Hij bracht zijn historisch kennis in de praktijk door de aanleg van zijn Middeleeuwse tuin achter zijn huis aan de Dahliastraat in Deventer, inclusief Middeleeuwse tuinbank. Vanuit het hele land kwamen plantkundige studenten op excursie om Uittiens Middeleeuwse tuin te bewonderen, meestal gecombineerd met plantenexcursies langs de IJssel.

Ook in de oorlog bleef Uittien contact houden met de bekende collega-plantkundigen van die tijd, in binnen en buitenland. Zo kreeg hij bijvoorbeeld een verzoek van Jac. P. Thijsse, overgebracht door een briefje van Jacob Heimans (zoon van Thijsses Verkade-boekjes-compagnon Eli Heimans).
Vanwege de voorgenomen kanalisatie van de IJssel was Thijsse bang dat de zeldzame bes-anjelier (Cucubalus), bedreigd werd.
"Misschien wil je zo vriendelijk zijn deze en eventueel nog andere goede groeiplaatsen van deze plant en nog van andere belangrijke soorten van de IJsselijken waarvoor gevaar te dichten is, nauwkeurig voor Thijsse op een kaart aan te geven". Heimans sluit de brief aan met een ironische noot: "Op de jaarvergadering de vorige week is je angst in het bestuur van de Nederlandse Botanische Vereeniging te worden gekozen, bijna verwezenlijkt".
Ook al was Uittien niet de voornaamste kandidaat, hij bleek toch heel wat stemmen te hebben gekregen.

Uiteindelijk ontkwam ook het wetenschappelijke botanische werk niet aan de impact van de oorlog: uit brieven blijkt dat Uittien, als lid van verschillende plantkundige commissies, zich verzette tegen toelating van leden die blijkbaar als "fout" te boek stonden. Waar de andere leden zich veelal opstelden als "burgemeester in oorlogstijd", bleef Uittien volharden in zijn verzet.

© Michiel Bussink

Michiel Bussink werkt aan een boek over Hendrik Uittien.
Hebt u informatie over Hendrik Uittien (ook documenten of fotomateriaal) of weet u mensen die hem gekend hebben, dan is alle informatie welkom. Contactinformatie:
0570 - 550062
06 - 52074978
www.michielbussink.nl



pand Veenweg 145 2door Johan van der Veen 

Tot zijn deportatie woonde hij aan de Rielerweg 145.

naam geboren te datum overleden te datum
Otto Theodorus Johannes Renshof Oldenzaal 08-02-1905 Neuengamme 23-02-1945

Familie en gezin
PortretTheoTheo Renshof werd op 8 februari 1905 in Oldenzaal geboren. Zijn vader was Cornelis Johannes Renshof, zijn moeder Geertruida Wilhelmina Boekholt. Bij zijn geboorte was er al een zoon, Frits. Er zouden nog twee kinderen volgen: dochter Marie en de jongste zoon Cor.

Op 13 januari 1928 trouwde Theo in Enschede met Johanna Jacoba Tijssen. Zij was op 14 maart 1903 in Enschede geboren als dochter van Jan Hendrik Tijssen en Harmina Krosenbrink. Ten tijde van de huwelijkssluiting was de vader van Theo postambtenaar en de vader van de bruid huisschilder. Theo zelf was expediteur van beroep. 

Op 10 mei 1928 werd dochter Geertruida Wilhelmina (Truus) geboren. Als geboorteplaats wordt Oegstgeest vermeld. We mogen aannemen dat het jonge paar daar korte tijd woonde. Hun volgende woonplaats was Beverwijk. Op 31 december 1929 vestigden zij zich voor een korte periode in een pension op Singel 143 huis in Amsterdam. De gezinskaart vermeldt als beroep van Theo expediteur. Op 3 juli 1930 verhuisde het gezin van Amsterdam naar Den Haag. Daar woonden ze in totaal op 5 verschillende adressen.

Theo was als expediteur werkzaam. In Den Haag werden twee dochters geboren: op 22 juli 1930 Hermina (Mimi) en op 12 januari 1932 Cornelia Johanna (Corrie).

Naar Deventer
Op 22 juli 1935 werd het gezin van Theo Renshof ingeschreven op het adres Rielerweg 145 in Deventer. Bij inschrijving was zijn beroep expediteur. Dit beroep is later op de gezinskaart doorgehaald. Als nieuw beroep staat dan vertegenwoordiger vermeld.

DD 1937 08 24 00002Het Deventer Dagblad van dinsdag 24 augustus 1937 deelt mede dat vijf stadgenoten, onder wie de heer O.Th.J. Renshof, in Amsterdam slaagden voor het examen pedicure en voetkundige, uitgaande van het Nederlands genootschap voor voetkundigen. Theo moet in deze tijd het beroep van expediteur hebben verruild voor dat van vertegenwoordiger in schoenen. In de familie is bekend dat hij vertegenwoordiger was in schoenen van Van Bommel.

Op 15 juni 1938 werd Theo tot bestuurslid van de afdeling Deventer van Hermes gekozen. Dit was de vakvereniging van vertegenwoordigers van handelaren en industriëlen. Op 7 december van dat jaar sprak hij op een Sinterklaasviering van Hermes de ouders en kinderen toe. Kort daarop, op 23 januari 1939, werd hij bereid gevonden om als correspondent van de werklozenkas van Hermes te gaan fungeren.

Verzet
Voor de oorlog sympathiseerde Renshof met de CPN. Volgens kleindochter Hanneke leerde hij Russisch. Toen in oktober 1940 de ambtenaren de Ariërverklaring moesten ondertekenen, was Theo verontwaardigd en woedend. In 1941 sloot hij zich aan bij het verzet in Deventer. Hij speelde een belangrijke rol bij het verspreiden van De Waarheid, bij de hulp aan joden en onderduikers, en bij het werven van fondsen. Hij werkte onder meer samen met bekende verzetsmensen als Toon Kleinbussink, Gerrit Hamer en Johan Teunissen, van wie bekend is dat bij hem thuis De Waarheid werd gedrukt.

Op 3 september 1941 werd hij op last van de Sicherheitspolizei te Enschede door inspecteur Richie opgebracht en op het politiebureau van Deventer ingesloten. De commissaris van politie bracht de burgemeester diezelfde dag nog op de hoogte van de arrestatie. Hoewel de reden van de arrestatie niet bekend was, merkte de commissaris het volgende op: “Genoemde persoon is communistisch gezind.” Op 11 oktober werd Theo op bevel van de Sicherheitspolizei in vrijheid gesteld. Ze hadden geen zaak tegen hem. Zijn vrouw had namelijk bij de huiszoeking tijdig al het belastende materiaal laten verdwijnen.

Na zijn vrijlating zette Theo zijn illegale werk voort in Amsterdam.

Opgepakt
Op 3 februari 1943 werd Theo in Amsterdam aangehouden. In het politiearchief van Deventer bevindt zich een verklaring van 8 februari waarin de waarnemend commissaris van politie te Deventer verklaart dat Theo op 3 februari op last van de Sicherheitspolizei is gearresteerd. Tot slot wordt opgemerkt: “Deze verklaring dient tot het verkrijgen van restitutie van kosten spoorwegabonnement."

Theo werd ongeveer 8 weken vastgehouden in het beruchte Huis van Bewaring aan de Weteringschans.

Concentratiekampen
Eind maart/begin april 1943 werd Theo overgebracht naar concentratiekamp Vught. Hij was Schutzhäftling (zie noot 2). Zijn kampnummer was 5962.

In de periode van 9 tot en met 23 september was hij niet in Vught. Mogelijk werd hij in die periode voor nader verhoor in het Huis van Bewaring in Arnhem vastgehouden.

DD 1945 03 28 00002KennisgevingIn Vught maakte Theo deel uit van het Philips-kommando, een werkplaats binnen het kamp. De leiding daarvan berustte bij de directie van het bedrijf. Philips bepaalde wie er werkte en waaruit het werk bestond. Dagelijks werd een warme maaltijd, de zogenaamde “Philiprak”, verschaft en de medewerkers werden door Philips betaald. Dit Philips-kommando groeide uit tot een soort fabriek waar tussen februari 1943 en september 1944 in totaal 3125 mannen en vrouwen (dat wil zeggen 10% van de totale kampbevolking) werk vonden.

Vanuit deze relatief gunstige omgeving werd Theo, na Dolle Dinsdag, 5 september 1944, gedeporteerd naar Sachsenhausen, dat op ongeveer 35 kilometer van Berlijn ligt. Daar kreeg hij kampnummer 100097. Op 16 oktober 1944 werd hij vanuit dit kamp overgebracht naar Neuengamme bij Hamburg. Daar was zijn kampnummer 59034.

Op 21 maart 1945 kreeg de politie in Deventer het verzoek van SS-Hauptsturmführer Müller van het Einsatzkommando aldaar om de familieleden van Theo mee te delen dat hij op 23 februari 1945 om 5.30 uur in Neuengamme was overleden aan enterocolitis (ernstige ontsteking van de darmen, meestal de dunne darm). 

Een dappere vrouw
Jo Renshof-Tijssen komt uit de verhalen en de stukken over als een doortastende en dappere vrouw.

Jo Renshof Tijsen uitsnBij de inval van de politie op 3 september ’s morgens vroeg waarschuwde Truus, de oudste dochter, haar ouders dat zij vanuit de slaapkamer een politieauto langzaam door de straat had zien rijden en dat de mannen naar het huis keken. Theo probeerde nog via het balkon aan de achterzijde te ontkomen. Er was namelijk aan de achterzijde van het huis een balkon dat grensde aan dat van de buren. Met hen had Theo de afspraak gemaakt, dat ze de deur naar hun balkon niet op slot zouden doen, voor het geval hij zou moeten vluchten. Tevergeefs, omdat de achterkant van het huis al werd bewaakt. Op het dak van het schuurtje stond een gewapende agent die hem opdroeg weer naar binnen te gaan. Jo had intussen de exemplaren van De Waarheid gepakt en onder de rand van de wc-pot verborgen. Daarna deed ze deur van de woning open. Toen haar werd gevraagd of ze naar de wc was geweest, gaf ze dat toe. Toen haar vervolgens de vraag werd gesteld, wat ze daar deed, antwoordde ze koelbloedig: “Wat doet u op de wc?” Wonder boven wonder werd de wc niet doorzocht.

Tijdens het verblijf van haar man op het politiebureau in Deventer ging ze er met regelmaat heen. Ze vroeg de dienstdoende portier dan naar de stand van zaken. Op een gegeven moment kreeg ze als antwoord dat haar man werd verhoord. Daarbij keek hij in de richting van een kamer. Jo liet er geen gras over groeien en stapte de verhoorkamer binnen. Daar vroeg ze aan de ondervrager(s) waarom haar man nog steeds werd vastgehouden, want er was thuis helemaal niets gevonden. Jo werd uit het bureau verwijderd, maar ze had haar man wel duidelijk kunnen maken dat de politie niet over belastend materiaal beschikte.

De gevangenschap in Kamp Vught werd onderbroken door een periode van twee weken waarin Theo waarschijnlijk in Arnhem werd verhoord. Voor zijn vertrek uit Vught ontving Jo een boodschap over het tijdstip en de wijze waarop haar man naar Arnhem zou worden gebracht. Ze stapte op de dag van het transport ergens tussen Den Bosch en Arnhem op de trein, zocht Theo op en vroeg de bewaker of bewakers waarom haar man nog steeds werd vastgehouden, want er was niets bij hen thuis gevonden. Jo zag haar man en kon hem opnieuw duidelijk maken dat er nog steeds geen belastend materiaal was gevonden. Op het volgende station moest ze uitstappen.

Jo en haar drie dochters hadden ook Joodse onderduikers in huis: oom Bart, de schrijfster Helma Wolf-Catz en haar dochter Loeka. Alle drie de onderduikers overleefden de oorlog.

Na de oorlog bleef Jo op het adres Rielerweg 145 in Deventer wonen. Ze overleed op 1 januari 1969 in de VS, toen ze op bezoek was bij haar jongste dochter.

Het Vrije Woord
Theo’s naam staat onder meer op het monument aan de Verzetslaan in Deventer, op de digitale dodenlijst van concentratiekamp Neuengamme en op de Erelijst van Gevallenen 1940 - 1945 in het gebouw van de Tweede Kamer.
In 1990 werd hij eveneens opgenomen op de Erelijst van gevallenen van de illegale pers.
(red.: Op 22 april 2018 is voor hem voor het huis aan de Rielerweg 145 een struikelsteen gelegd; klik hier om het verhaal van kleindochter Hanneke over haar opa te lezen, dat zij op 22 april 2018 en op 4 mei 2018 vertelde.)

© Johan van der Veen

1. Naast de in de tekst genoemde bronnen is gebruik gemaakt van de onderstaande bronnen en literatuur:
Het interview van Otto van Huffelen en Johan van der Veen met Hanneke Otte op 12-10-2017, en een aanvullend telefoongesprek op 11 maart 2018;
Historisch Centrum Overijssel Zwolle, Collectie Enschede, registers van geboorte, archief 0123, registratienummer 3636, aktenr. 222.Historisch Centrum Overijssel Zwolle, Collectie Enschede 1812 – 1932, archief 0123, registratienummer 3732, aktenr. 11;
NL-DvHCO, HCO Stadsarchief Deventer, ID 1414, Bevolkingsregister Deventer, inv.nr. 390 (afb. 0187 en 0188);
NL-SAA, Stadsarchief Amsterdam, archiefnummer 5422, Archief van het Bevolkingsregister, gezinskaarten, inv.nr. 1204. Zie ook Indexen: Renshof, O.T.J.;
NL-SAA, Stadsarchief Amsterdam, archiefnummer 5445, Archief van de Dienst Bevolkingsregister, woningkaarten, inv.nr. 432. Zie ook Indexen: Singel, 143, huis;
Haags Gemeentearchief, Bevolkingsregister ’s-Gravenhage 1913 – 1939, pagina 720567;
Deventer Dagblad, 16-6-1938;
Deventer Dagblad, 8-12-1938;
Deventer Dagblad, 24-1-1939;
Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, archief 00347, Archief CPN, inv.nr. 155 (IJsselstreek);
Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie, Amsterdam, 245 Archief Erelijst van gevallenen, inv.no. 47;
K.H. Vos, redacteur en samensteller, Deventer 1940-1945, Deventer, 1985, blz. 71;
NL-DvHCO, HCO Stadsarchief Deventer, ID 0759, Politie Gemeente Deventer, inv.nr. 83, dagrapporten 3 september 1941 (nr. 246) en 10 oktober 1941 (nr. 283);
NL-DvHCO, HCO Stadsarchief Deventer, ID 1382, Gemeentebestuur van Deventer II (1930 – 1950), inv.nr. 427, nummer 27;
NL-DvHCO, ID 0759, inv.nr. 732-1, Aanhoudingen;
Roel van Duyn, Verraad, Soesterberg 2016, blz. 80 – 94;
https://anderetijden.nl/aflevering/509/Philips-en-de-gevangenen;
NL-DvHCO, ID 0759, inv.nr. 726-3;
H. van den Heuvel en G. Mulder, het Vrije Woord, De illegale pers in Nederland 1940 – 1945, ’s-Gravenhage, 1990, blz. 242.

2. Gevangene in een concentratiekamp. Aan de gevangenschap lag geen rechterlijke uitspraak ten grondslag. De gevangene genoot geen enkele vorm van wettelijke bescherming.

door Otto van Huffelen (kleindochter Frederike gaat vervolgonderzoek doen). 

Tot zijn deportatie woonde hij aan de Langestraat 22 (nu 65).

naam geboren te datum overleden te datum
Frederik Jan Kluiwstra Workum 28-07-1894 Bergen- Belsen 31-05-1945

foto KluiwstraFrederik Jan (bron foto: kleindochter Frederike) is geboren in Workum en op 16 augustus 1922 getrouwd met Derkje Brinkenberg (geboren 4 november 1896 te Velp). Het echtpaar had 2 kinderen, Henk en Frederik Jan.
Eerst hebben ze in de IJpromptstraat gewoond, later in de Lathmerstraat en in 1938 verhuisde het gezin naar de Langestraat 22 (nu nummer 65) op de Worp. Volgens zoon Frederik Jan was zijn vader een rustige, kalme man. Ze gingen vaak samen vissen en ze fietsten veel samen. Vlakbij de spoorbrug had de familie een volkstuintje.

Frederik Jan was eerst bij de marechaussee; in die tijd was het voor een lid van de marechaussee niet toegestaan te trouwen.
Daarna is hij als agent van politie van Deventer terechtgekomen. Hier was hij als secretaris actief bij de politie vakbond.
In de oorlog deed Frederik Jan illegaal werk. Onder meer hulpverlening  aan joodse mensen voor onderduik en het verstrekken van voedselbonnen. Hij had daartoe onder meer regelmatig contact met verzetsstrijder Uittien.
In verband hiermee is hij met ingang van 5 mei 1942 ontslagen als agent van politie en in augustus 1942 werd hij door de Sicherheitsdienst met daarbij de beruchte Antonie Berends uit zijn woning aan de Langestraat (de Hoven) gehaald. Hij is een aantal weken in de Koepel in Arnhem gevangen gehouden. Volgens zoon Henk is zijn vader in Arnhem weer vrijgelaten met de bedoeling hem te volgen en meer over zijn jodenactiviteiten te weten te komen.

naam plaatje kleinDe Sicherheitsdienst arresteerde hem opnieuw op 7 december 1942. Via het doorgangskamp Amersfoort is hij op 19 maart 1943 het Konzentrationslager Herzogenbusch (kamp Vught) binnengebracht en als "pölitischer Schutzhäftling" onder Häftlingsnummer 5738 geregistreerd; het kettinkje met kampnummer kreeg de weduwe Kluiwstra na de oorlog toegezonden. In KL Herzogenbusch heeft hij onder andere verbleven in de blokken 14 en 20. Vanuit KL Herzogenbusch werd hij tewerkgesteld in de buitencommando's Moerdijk, Roosendaal, Arnhem en Haaren. De zonen Henk en Frederik hebben hem in het buitencommando Arnhem met andere gevangenen in een gestreept gevangenispak en spade zien marcheren.
Bekend is dat hij met het evacuatietransport van 6 september 1944 uit KL Herzogenbusch naar KL Sachenhausen is vertrokken.
Uit het werkrapport van 17 augustus 1951 van het Rode Kruis blijkt dat hij op 16 oktober 1944 naar KL Neuengamme vervoerd is.
Aangenomen moet worden dat hij op 9 januari 1945 of 26 februari 1945 naar Bergen- Belsen is afgevoerd. Het is niet exact bekend wanneer hij in Bergen- Belsen is overleden. Het Rode Kruis heeft derhalve 31 mei 1945 als formele overlijdensdatum aangenomen. 
Foto rechts: "Enige notities over de Opsporing" uit Appél Rode Kruis no.20-21 van nov.-dec. 1948.

rode kruis bericht.jpegBronnen:
Interview met zoon Henk Kluiwstra op 3 juni 2014;
Intervieuw met kleindochter Frederike Bolink- Kluiwstra op 8 maart 2018;
Interview kleindochter Frederike met haar vader Frederik Jan;
Interview kleindochter Frederike met haar oom Henk in juli 2009;
Archief kleindochter Frederike Bolink- Kluiwstra.

woning Tessenmacherstraat 43door kleinzoon Bramjan Mulder

Tot zijn deportatie woonde hij aan de Tessenmacherstraat 43.

naam geboren te datum overleden te datum
Abraham Jacobus Janse Vlissingen 13-06-1899 Woeste Hoeve 08-03-1945

foto Janse uitsnedeBram (A.J.) Janse is op dinsdag 13 juni 1899 geboren in Vlissingen. Hij was het 3e kind van een gezin van 4.
Hij trouwde met Wiets Kiestra en ze verhuisden naar Tesschenmacherstraat nr. 43 in Deventer.
Twee weken voordat de 2e wereldoorlog in Nederland losbarstte werd hun dochter Door geboren.

Hij is het leger ingegaan en trad in dienst bij de Genie. Toen hij 25 was, werd hij Opzichter Fortificatien 3e klasse. Dit betekende dat hij als officier toezicht moest houden op de bouw en onderhoud van forten en kazernes. Dit was een functie waarvoor je een gedegen bouwkundige opleiding nodig had. Hij woonde toen in Den Haag. Op zijn 31e promoveerde hij tot Opzichter 2e klasse en op zijn 37e werd hij Opzichter Fortificatien 1e klasse.  

Het was duidelijk dat er oorlog kwam, dus het leger bereidde zich voor op de inval. Bram werd aangesteld als Leider der Vernielingen in het Vak Deventer West. Er werd bepaald dat de leider zich zou ophouden bij de Spoor- en Schipbrug te Deventer en werd daartoe geplaatst bij Staf 1-II-43 R.I. te Deventer. Rondom de geboorte van zijn dochter, in de dagen tussen 15 april en 10 mei 1940 werd veelvuldig geoefend met het personeel uit Vak Deventer Oost teneinde de nodige terreinkennis te verkrijgen, en vooral in het vlot aanbrengen van de springladingen aan de bruggen en verhakkingen (blokkades).

Op de ochtend van 10 mei 1940 rond 3.40 uur kwam het bericht binnen van grensoverschrijding door Duitse troepen en werden tientallen overvliegende Duitse vliegtuigen waargenomen boven Deventer. Hierop werden springstoffen in de vrachtwagen geladen en werd een vernielingsploeg gevormd. Rond 5.10 uur werd het vernielingsbevel voor de Schipbrug ontvangen en even later voor de Spoorbrug. Na diverse moeilijkheden lukte het om eerst de Schipbrug en om 7.14 uur de Spoorbrug effectief te vernielen.  

In de middag heeft het team het snijpunt van de wegen Deventer-Apeldoorn en Zutphen-Apeldoorn versperd door 10 bomen over de weg te laten vallen en nog later werd de weg Beekbergen-Apeldoorn versperd omdat er ten zuiden van Beekbergen oprukkende gemotoriseerde vijandelijke eenheden werden gesignaleerd. Het was inmiddels 18 uur en het detachement werd teruggeroepen naar Schoonhoven. Ze kwamen die dag tot Bilthoven en reden de volgende dag over de nieuwe weg Utrecht-Den Haag via Gouda naar Schoonhoven. Ondanks het bombardement van de vorige dag is de weg op slechts 1 plek 1 rijbaan onbruikbaar geraakt door een bomkrater. Het detachement bereikt rond 11 uur Schoonhoven en Bram reist door naar het hoofdbureau van de Inspectie in Den Haag. De volgende dag (1e Pinksterdag) krijgt hij de opdracht de leiding op zich te nemen om een garage in de nieuwe Frederikkazerne in te richten tot krijgsgevangenkamp voor zo'n 75 krijgsgevangen gemaakte Duitse militairen. Daarna doen zich tot het tijdstip van de capitulatie op 15 mei geen bijzonderheden meer voor. Hij keerde op 13 juni 1940 terug in Deventer en kon tot zijn tevredenheid constateren dat de vernielde bruggen nog steeds onbruikbaar waren.  

overlijdens advertentieOver de jaren daarna is minder duidelijk. Hij werd relatief met rust gelaten, maar zette zijn werk ondergronds voort.
Hij was ondercommandant van de OD (Ordedienst) en deed vooral spionagewerk.  

Het gezin is een periode ondergedoken geweest in een huis aan de Diepenveenseweg in Olst en keerde daarna terug naar de Tesschenmacherstraat.
Later is Bram verraden en hij is op 21 december 1944 gearresteerd. Hij heeft opgesloten gezeten op Brinkgreven en later op de Oxerhof in Colmschate.
In de nacht van 6 op 7 maart 1945 vond er bij de Woeste Hoeve een mislukte aanslag plaats. De leider van de Nederlandse politie, de Duitse SS-officier Rauter raakte hierbij zwaargewond.
Op 8 maart werden als wraak 117 gevangenen uit deze regio naar de Woeste Hoeve gebracht en op dezelfde plaats geexecuteerd. Hier is ook Bram Janse bij omgekomen.
Op de foto rechts: advertentie in Het Nieuws van 7 mei 1945.